เหตุที่ทำให้ลูกหนี้ตกเป็นผู้ผิดนัดตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 204 และมาตรา 206 สามารถแบ่งออกได้เป็น 3 กรณีหลัก ดังนี้
1. ลูกหนี้ผิดนัดเพราะเจ้าหนี้ได้เตือนแล้ว (มาตรา 204 วรรคหนึ่ง)
กรณีนี้จะเกิดขึ้นเมื่อหนี้ถึงกำหนดชำระแล้ว แต่ลูกหนี้ยังไม่ชำระ และเจ้าหนี้ได้ทำการเตือนให้ลูกหนี้ชำระหนี้ โดยมีรายละเอียดดังนี้:
- การเตือน: เจ้าหนี้ต้องแสดงเจตนาไปยังลูกหนี้ด้วยวาจา หนังสือ หรือทางโทรศัพท์ เพื่อให้ชำระหนี้ โดยต้องให้เวลาอันสมควรด้วย
- เงื่อนไขเวลา: การเตือนต้องทำภายหลังจากที่หนี้ถึงกำหนดแล้ว หากแจ้งล่วงหน้าก่อนหนี้ถึงกำหนดจะไม่ถือว่าเป็นคำเตือนที่ทำให้ผิดนัด
- การฟ้องคดี: การที่เจ้าหนี้ฟ้องลูกหนี้ต่อศาลก็ถือเป็นการเตือนอย่างหนึ่ง ลูกหนี้จึงตกเป็นผู้ผิดนัดอย่างน้อยตั้งแต่วันฟ้องเป็นต้นไป
2. ลูกหนี้ผิดนัดโดยเจ้าหนี้ไม่ต้องเตือน (มาตรา 204 วรรคสอง)
ลูกหนี้จะตกเป็นผู้ผิดนัดทันทีเมื่อถึงกำหนดเวลาแล้วไม่ชำระ โดยที่เจ้าหนี้ไม่จำเป็นต้องตักเตือนก่อน แบ่งเป็น 2 ประกรดังนี้:
- หนี้ที่มีกำหนดเวลาชำระตามวันแห่งปฏิทิน: เช่น ระบุวันที่แน่นอน (วันที่ 7 สิงหาคม) หรือระบุเป็นจำนวนวัน/เดือน/ปี นับแต่วันเริ่มต้นที่แน่นอน (เช่น ภายใน 15 วันนับแต่วันทำสัญญา),
- ข้อสังเกต: หากเจ้าหนี้ยอมรับชำระหนี้ล่าช้ามาตลอดโดยไม่ทักท้วง อาจถือว่าเจ้าหนี้ไม่ถือเอากำหนดเวลาตามปฏิทินเป็นสาระสำคัญ หนี้จะกลายเป็นหนี้ที่ไม่มีกำหนดเวลา ซึ่งเจ้าหนี้ต้องเตือนก่อนจึงจะผิดนัดได้
- หนี้ที่มีกำหนดเวลาชำระโดยคำนวณตามปฏิทินนับจากวันบอกกล่าว: เช่น ตกลงให้ชำระหนี้ภายใน 15 วันนับแต่วันที่ได้รับใบแจ้งหนี้หรือใบวางบิล เมื่อเจ้าหนี้บอกกล่าวแล้วและพ้นกำหนดเวลาดังกล่าว ลูกหนี้จะผิดนัดทันที
3. หนี้ละเมิดผิดนัดตั้งแต่เวลาทำละเมิด (มาตรา 206)
ในกรณีหนี้ที่เกิดแต่มูลละเมิด กฎหมายถือว่าลูกหนี้ผิดนัดตั้งแต่วันที่ทำละเมิดทันทีโดยไม่ต้องมีการเตือน,
- เหตุผล: เนื่องจากละเมิดเป็นการกระทำที่ผิดกฎหมาย จึงไม่มีเหตุผลที่จะต้องให้เวลาที่เป็นประโยชน์แก่ลูกหนี้ผู้ทำผิดกฎหมาย
- ผู้ที่ต้องรับผิด: รวมถึงผู้ที่ต้องรับผิดเพื่อการกระทำของผู้อื่นด้วย เช่น นายจ้างที่ต้องรับผิดร่วมกับลูกจ้างในทางการที่จ้าง
- ดอกเบี้ย: เจ้าหนี้มีสิทธิคิดดอกเบี้ยผิดนัดได้ตั้งแต่วันทำละเมิดเป็นต้นไป
ข้อยกเว้น: เหตุที่ไม่ทำให้ลูกหนี้ผิดนัด (มาตรา 205)
แม้จะเข้าเงื่อนไขการผิดนัดข้างต้น แต่หากการไม่ชำระหนี้นั้นเกิดจากพฤติการณ์อันใดอันหนึ่งที่ลูกหนี้ไม่ต้องรับผิดชอบ (เช่น เหตุสุดวิสัยหรือพฤติการณ์ที่ลูกหนี้ควบคุมไม่ได้) ตราบนั้นลูกหนี้จะยังไม่ชื่อว่าผิดนัด โดยพฤติการณ์นี้ต้องเกิดขึ้นก่อนที่ลูกหนี้จะตกเป็นผู้ผิดนัด
