คําพิพากษาฎีกาที่ ๓๗๘๕ - ๓๗๘๗/๒๕๕๒ ผู้ตายทําพินัยกรรมไว้ ยกทรัพย์ทั้งหมดให้นาง ต. มารดาแต่ผู้เดียว แต่นาง ต. มารดาผู้รับพินัยกรรมถึงแก่ความตายก่อนผู้ตาย ข้อกําหนดพินัยกรรมซึ่งยกทรัพย์มรดกทั้งหมดให้แก่นาง ต. ย่อมตกไป ตามมาตรา ๑๖๙๘ (๑) ทรัพย์สินในส่วนที่เป็นมรดกจึงตกทอดแก่ทายาทโดยธรรม ตามมาตรา ๑๖๙๙ ประกอบมาตรา ๑๖๒๐ วรรคหนึ่ง

        คําพิพากษาฎีกาที่ ๒๗๔๔/๒๕๑๕ ผู้ตายทําพินัยกรรมยกที่ดินพร้อมสิ่ง ปลูกสร้างส่วนหนึ่งให้ ท. บุตรชาย แต่ ท. ตายก่อนผู้ทําพินัยกรรม ข้อกําหนดเกี่ยวกับทรัพย์สินตามพินัยกรรมนั้นจึงตกไปตามมาตรา ๑๖๙๘ (๑) และต้องบังคับตามมาตรา ๑๖๙๙ ประกอบมาตรา ๑๖๒๐ วรรคสอง ทรัพย์สินดังกล่าวต้องตกทอดแก่ทายาทโดยธรรมของผู้ทําพินัยกรรมซึ่งก็มีแต่ ท. เมื่อ ท. ตายไปก่อน ผู้สืบสันดานของ ท. จึงเข้ารับมรดกแทนที่เฉพาะที่ดินแปลงนี้ได้ตามมาตรา ๑๖๓๙

        ข้อสังเกต ผู้ตายทําพินัยกรรมยกทรัพย์สินให้ ท. เมื่อ ท. ในฐานะเป็นผู้รับ พินัยกรรมตายก่อนผู้ทําพินัยกรรม พินัยกรรมย่อมตกไป ไม่จําต้องพิจารณาว่าผู้รับพินัยกรรมมีผู้สืบสันดานโดยตรงหรือไม่ เพราะแม้จะมีก็ไม่อาจรับมรดกแทนที่ผู้รับพินัยกรรมได้

        แต่เมื่อทรัพย์สินนั้นกลับเข้าสู่กองมรดกของเจ้ามรดกซึ่งจะต้องนํามาปัน แก่ทายาทโดยธรรมแล้ว ปรากฏว่ามีเพียง ท. ที่เป็นทายาทโดยธรรมของผู้ตาย กรณีจึงต้องพิจารณาหลักเกณฑ์การรับมรดกแทนที่ตามมาตรา ๑๖๓๙ ซึ่งหาก ท. เป็นทายาท ตามมาตรา ๑๖๓๙ (๑) (๓) (๔) หรือ (๖) ซึ่งตายก่อนเจ้ามรดกตาย และ ท. มีผู้สืบสันดานโดยตรง ผู้สืบสันดานโดยตรงของ ท. ย่อมเข้ารับมรดกแทนที่ได้ แต่เป็นการรับมรดกแทนที่ ท. ในฐานะที่ ท. เป็นทายาทโดยธรรมของเจ้ามรดก

       ทรัพย์ตามพินัยกรรมที่มีการบอกสละแล้วย่อมกลับเข้าสู่กองมรดกและตกทอดแก่ทายาทโดยธรรมตามมาตรา ๑๖๙๙ ต่อไป

         ในขณะที่กรณีผู้สละมรดกเป็นทายาทโดยธรรม ผู้สืบสันดานของทายาทโดยธรรมที่สละมรดกยังสามารถสืบมรดกส่วนนั้นได้ตามมาตรา ๑๖๑๕ วรรคสอง

          ผู้รับพินัยกรรมซึ่งมีฐานะเป็นทายาทโดยธรรม ด้วยอาจบอกสละพินัยกรรมและสละมรดกด้วยก็ได้ คือ สละทั้งในทั้งสองฐานะ เช่นนี้แม้ในฐานะผู้รับพินัยกรรม ผู้สืบสันดานของผู้นั้นจะไม่อาจสืบมรดกได้ แต่ในฐานะทายาท โดยธรรม ผู้สืบสันดานของผู้สละมรดกสามารถสืบมรดกได้ตามมาตรา ๑๖๑๕ วรรคสอง