เจ้าของสามยทรัพย์มีสิทธิทําการใด ๆ เพื่อรักษาและใช้ภาระจํายอมได้ โดยเสียค่าใช้จ่ายของตนเอง (มาตรา ๑๓๙๑)

        คำพิพากษาฎีกาที่ ๓๒๑๗ - ๓๒๑๘/๒๕๓๗ ทางพิพาทซึ่งอยู่ในที่ดินของโจทก์ตกอยู่ในภาระจํายอมแก่ที่ดินของจําเลยเพียงให้คนและยานพาหนะผ่านเข้าออกสู่ถนนสาธารณะเท่านั้น ฉะนั้น การก่อสร้างหลังคาคลุมทางพิพาทก็ดี การทําประตูปิดกั้นทางพิพาทก็ดีหาใช่การอันจําเป็นเพื่อรักษาและใช้ภาระจํายอมไม่ จําเลยจึงไม่มีสิทธิจะปลูกสร้างหลังคาคลุมและทําประตูปิดกั้นทางพิพาท และแม้เจ้าของที่ดินที่เป็นภารยทรัพย์ คนเดิมจะอนุญาตให้จําเลยก่อสร้างหลังคาคลุมและทําประตูปิดกั้นทางพิพาทได้ การอนุญาตดังกล่าวก็หาได้มีข้อผูกพันให้มีผลอยู่ตลอดไปไม่ ดังนั้น เจ้าของที่ดินเดิมหรือโจทก์ผู้รับโอนกรรมสิทธิ์จากเจ้าของที่ดินเดิมจะถอนการอนุญาตเสียในเวลาใดก็ย่อมได้

        การจดทะเบียนภาระจํายอมนั้นถือว่าเป็นการอันจําเป็นเพื่อรักษาและใช้ภาระจํายอมประการหนึ่งตาม ป.พ.พ. มาตรา ๑๓๙๑ วรรคแรก

        คำพิพากษาฎีกาที่ ๔๔๖/๒๕๔๑ เดิม ค. สามีโจทก์ที่ ๑ และโจทก์ทั้งสอง ได้ใช้ทางเดินบนที่ดินของ พ. ทางด้านทิศตะวันออกสู่ทางสาธารณะโดยสงบและเปิดเผย ติดต่อกันเกินกว่า ๑๐ ปีที่ดินของ พ. ดังกล่าวจึงตกเป็นภาระจำยอมแก่ที่ดินของ ค. ตาม ป.พ.พ. มาตรา ๑๔๐๑ ประกอบกับมาตรา ๑๓๘๒ ต่อมา พ. ขอให้ ค. ย้ายทางภาระจำยอมเดิมมายังทางพิพาทเพื่อประโยชน์ของ พ. ซึ่งประสงค์จัดสรรที่ดินขายทางพิพาทจึงตกเป็นภาระจำยอมแทนทางเดิม ตาม ป.พ.พ. มาตรา ๑๓๙๒ เมื่อโจทก์ได้รับโอนกรรมสิทธิ์ในที่ดินสามยทรัพย์มาจาก ค. และโจทก์ที่ ๒ ได้รับโอนกรรมสิทธิ์ที่ดินสามยทรัพย์มาจากโจทก์ที่ ๑ โจทก์ทั้งสองจึงมีสิทธิฟ้องบังคับให้จำเลยทั้งสองซึ่งเป็นผู้รับโอนที่ดินจาก พ. ซึ่งมีทางพิพาทอันเป็นภารยทรัพย์ให้เปิดทางพิพาทและจดทะเบียนภาระจำยอมให้แก่ที่ดินของโจทก์ทั้งสองได้ เพราะการจดทะเบียนภาระจำยอมนั้นถือว่าเป็นการอันจำเป็นเพื่อรักษาและใช้ภาระจำยอมประการหนึ่งตาม ป.พ.พ. มาตรา ๑๓๙๑ วรรคแรก โจทก์ทั้งสองใช้ทางเดินในที่ดินของ พ. โดยความสงบและโดยเปิดเผยด้วยเจตนาให้เป็นทางภาระจำยอมมิใช่ถือวิสาสะจนได้ภาระจำยอมโดยอายุความแล้ว แม้โจทก์ที่ ๑ จะทราบหรือไม่ทราบระหว่างโจทก์ที่ ๑ หรือ ค. เจ้าของที่ดินเดิมที่โจทก์ ที่ ๑ รับโอนที่ดินมา ผู้ใดเป็นผู้ได้สิทธิภาระจำยอมตามกฎหมาย ก็ไม่ใช่สาระสําคัญ เหตุที่ พ. ขอให้ ค. ย้ายทางภาระจำยอมนั้นเนื่องจาก พ. จะนําที่ดินแปลงที่เป็นภารยทรัพย์มาจัดสรรขาย ดังนั้น การย้ายทางภาระจำยอมไปใช้ทางพิพาทจึงเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ พ. การย้ายทางภาระจำยอมดังกล่าวไม่มีกฎหมายบังคับให้ต้องทําเป็นหนังสือ หรือมีหลักฐานเป็นหนังสือ และการที่ ค. เจ้าของที่ดินแปลงที่เป็นสามยทรัพย์ ตกลงจ่ายเงินจำนวนหนึ่งให้แก่ พ. ก็เป็นค่าตอบแทนในส่วนที่ ค. จะได้ใช้ทางพิพาท กว้างขึ้นจากเดิมนั้น คู่กรณีย่อมสามารถตกลงกันด้วยความสมัครใจได้ ตาม ป.พ.พ. มาตรา ๑๓๙๒ โจทก์ทั้งสองจึงสามารถสืบพยานบุคคลถึงข้อตกลงดังกล่าวเพื่ออธิบาย ประกอบให้เห็นถึงเจตนารมณ์ของคู่กรณีได้ โจทก์ทั้งสองได้ใช้ทางพิพาทจนได้สิทธิภาระ จำยอมในที่ดินของจำเลยโดยอายุความ และโจทก์ฟ้องโดยอาศัยสิทธิที่ได้ภาระจำยอม ในทางพิพาทโดยอายุความ มิใช่ฟ้องโดยอาศัยสิทธิตามสัญญาประนีประนอมยอมความ ระหว่าง ค. กับโจทก์ แม้ว่า ค. จะผิดสัญญาการชําระเงินหรือไม่ก็ตาม ก็หาทําให้สิทธิภาระจำยอมในทางพิพาทของโจทก์ทั้งสองที่มีอยู่สิ้นไปไม่ การที่ศาลอุทธรณ์วินิจฉัยว่า ทางพิพาทตกเป็นภาระจำยอมแก่ที่ดินของโจทก์ทั้งสองทุกแปลงตามรายละเอียดในแผนที่เอกสารหมาย จ.๑ ที่โจทก์อ้างส่ง แต่ในคำพิพากษาศาลอุทธรณ์ระบุเลขโฉนดที่ดิน ของโจทก์ที่ ๑ ไม่ครบทุกแปลงโดยไม่ระบุที่ดินตามฟ้องของโจทก์ที่ ๑ ด้วย ย่อมทําให้คำวินิจฉัยของศาลอุทธรณ์ในส่วนที่ดินของโจทก์ที่ ๑ แปลงดังกล่าวนั้นไร้ผล เป็นปัญหาอันเกี่ยวด้วยความสงบเรียบร้อยของประชาชน ศาลฎีกามีอํานาจยกขึ้นวินิจฉัยและแก้ไข เสียให้ถูกต้องได้ตาม ป.วิ.พ. มาตรา ๑๔๒ (๕)