กรณีจําเลยถึงแก่ความตายก่อนโจทก์ฟ้อง ไม่มีสภาพเป็นบุคคล ไม่อาจ เป็นคู่ความได้

        คำพิพากษาฎีกาที่ ๒๕๒๓/๒๕๕๙ จําเลยไม่มีสภาพบุคคลในขณะโจทก์ยื่นฟ้อง โจทก์มิอาจยื่นฟ้องจําเลยต่อศาลได้ ฟ้องของโจทก์และกระบวนพิจารณานับแต่ศาลชั้นต้น รับฟ้องมามิชอบ แม้ความปรากฏในชั้นบังคับคดี เมื่อรับฟ้องไว้แล้ว ศาลต้องจําหน่ายคดี

         ในกรณีที่ตัวความตาย แต่ไม่มีผู้ใดแถลงให้ ศาลทราบและศาล ดำเนินการพิจารณาไปตามปกติ ในกรณีเช่นนี้เคยมีคำพิพากษาศาลฎีกาวินิจฉัยไว้ว่าการที่ศาลไม่ได้สั่งให้เลื่อนคดี แต่คงดำเนินกระบวนพิจารณาต่อไปเรื่อย ๆ แม้ว่าตัวความจะตายลงแล้ว การดำเนินกระบวนพิจารณาของศาลในระหว่างนั้นก็ใช้ได้ไม่เสียไปกล่าว คือ ต้องมีข้อเท็จจริงเข้ามาสู่สำนวนศาลว่าคู่ความได้มรณะลงระหว่างคดีค้างพิจารณาอยู่ในศาล

        คำพิพากษาฎีกาที่ ๖๒๐๙-๖๒๑๐/๒๕๕๗ ในคดีแพ่ง แม้คู่ความฝ่ายหนึ่ง ฝ่ายใดถึงแก่ความตายก่อนศาลพิพากษาแต่ปรากฏต่อศาลเมื่ออ่านคำพิพากษาแล้ว คำพิพากษาก็คงสมบูรณ์ คดีนี้โจทก์ที่ ๑ ถึงแก่ความตายในระหว่างพิจารณาของศาลฎีกา โดยไม่มีผู้ใดขอเข้าเป็นคู่ความแทนโจทก์ที่ ๑ ผู้มรณะ ความปรากฏแก่ศาล เมื่อศาลชั้นต้นได้อ่านคำพิพากษาศาลฎีกาให้คู่ความฟังแล้ว คำพิพากษาศาลฎีกาก็คงสมบูรณ์ การที่ศาลชั้นต้นอ่านคำพิพากษาศาลฎีกาให้คู่ความฟังจึงไม่เป็นการดำเนินกระบวนพิจารณาที่ผิดระเบียบ ตาม ป.วิ.พ. มาตรา ๒๗

        คำสั่งคำร้องศาลฎีกาที่ ท.๑๕๙๕/๒๕๕๔ ผู้ร้องกับโจทก์จดทะเบียนสมรสในขณะที่โจทก์มีผู้คัดค้านเป็นคู่สมรสอยู่แล้วอันเป็นการต้องห้ามตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๑๔๕๒ และเป็นโมฆะตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๑๔๙๕ ผู้คัดค้านในฐานะคู่สมรสของโจทก์ย่อมเป็นบุคคลผู้มีส่วนได้เสียมีสิทธิกล่าวอ้างขึ้นซึ่งการสมรสที่เป็นโมฆะนั้นได้ ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา ๑๔๙๗ ผู้ร้องจึงไม่อยู่ในฐานะภริยาโดยชอบด้วยกฎหมายของโจทก์อันจะเป็นทายาทของโจทก์ผู้มรณะไม่มีสิทธิเข้าเป็นคู่ความแทนโจทก์ผู้มรณะ กรณีมีเหตุตามกฎหมายให้ผู้คัดค้านซึ่งเป็นภริยาโดยชอบด้วยกฎหมายของโจทก์เข้ามาเป็นคู่ความแทนโจทก์ ผู้มรณะ ให้ยกคำร้องของผู้ร้อง และอนุญาตให้ผู้คัดค้านเข้ามาเป็นคู่ความแทนโจทก์ ผู้มรณะตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา ๔๔

        คำพิพากษาฎีกาที่ ๗๐๕๕/๒๕๕๘ โจทก์ฟ้องจําเลยทั้งห้าให้แบ่งทรัพย์มรดก ส่วนของตนตามหนังสือบันทึกที่ ก. เจ้ามรดกได้ทำไว้ ดังนั้น จําเลยที่ ๒ และที่ ๔ จึงเป็นคู่ความฝ่ายที่เป็นปรปักษ์กับโจทก์ เมื่อโจทก์มีผู้ร้องซึ่งเป็นภริยาชอบด้วยกฎหมายและ มีบุตรด้วยกัน ผู้ร้องจึงเป็นคู่สมรสถือเป็นทายาทโดยธรรมและโจทก์ยังมีบุตรผู้สืบสันดาน เป็นทายาทลำดับ ๑ จําเลยที่ ๒ และที่ ๔ เป็นพี่น้องร่วมบิดามารดาของโจทก์เป็นทายาทลำดับ ๓ มิใช่ทายาทที่จะเข้าเป็นคู่ความแทนที่โจทก์ได้ จึงอนุญาตให้ ธ. เข้าเป็นคู่ความแทนที่โจทก์ผู้มรณะ ให้ยกคำคัดค้านของจําเลยที่ ๒ และที่ ๔

        การอนุญาตให้บุคคลเข้ามาเป็นคู่ความแทนผู้มรณะตาม ป.วิ.พ. มาตรา ๔๒ นั้น เป็นดุลพินิจของศาล

        คำพิพากษาฎีกาที่ ๓๘๗/๒๕๓๓ ป.วิ.พ. มาตรา ๔๓ นั้น ศาลมีอำนาจ ใช้ดุลพินิจโดยคำนึงถึงความเหมาะสมและเหตุสมควร ทั้งศาลจะอนุญาตหรือไม่ อนุญาตก็ได้ แม้โจทก์จําเลยจะเป็นพี่น้องกัน แต่ก็เป็นคู่ความฝ่ายตรงกันข้ามและ เป็นปฏิปักษ์ต่อกัน หากยอมให้โจทก์เข้าเป็นคู่ความแทนจําเลย โจทก์ย่อมต้องดำเนินกระบวนพิจารณาให้เป็นคุณแก่โจทก์ อันเป็นการขัดต่อความประสงค์ของจําเลยผู้มรณะ อย่างเห็นได้ชัด ศาลชอบที่จะไม่อนุญาตให้โจทก์เป็นคู่ความแทนที่จําเลยได้